LESBRIEF
Borg Groeneveld
IN DE BAN VAN DE BOVENTONEN:
Een zing- , speel- en luisterles voor de basisschool groep 5 - 8
Inleiding
In de concert-les `In de Ban van de Boventonen' maken leerlingen kennis met het verschijnsel van de boventonen in de stem en in klankschalen. Ook zullen zij zelf oefenen met hun stem en met klankschalen. De leerkracht kan de les op de volgende manier(en) naar keuze voorbereiden en inleiden. - door het lezen van de informatie en het luisteren naar de muziekfragmenten
- door het maken van de boventoonkubus met de leerlingen
- door met de leerlingen naar de muziekfragmenten te luisteren
- door iets te vertellen van de informatie in dit pakket
- door met de leerlingen (klanken of klinkers) te zingen
Het is ook mogelijk om pas na de concert-les met dit materiaal te werken. Voor de les zelf is vooral van belang dat Borg Groeneveld aan het begin van de les de beschikking krijgt over een lijst met voornamen van de leerlingen, liefst in alfabetische volgorde. Verder is het als voorbereiding erg prettig, wanneer de leerlingen al hun boventoonkubus in elkaar hebben gezet, zodat ze er in de boventoonles en erna mee verder kunnen.
Wat zijn boventonen?
Boventonen zijn in de stem hoorbaar als hoge fluittonen. Zing je op één toon bijvoorbeeld de klinker u, dan zul je al vrij gemakkelijk een wat scherpe fluittoon als boventoon in deze klank kunnen ontdekken. Wanneer je deze heel voorzichtig verandert in een oe, zonder de gezongen toonhoogte te veranderen, zul je horen dat de klank donkerder wordt en de boventonen dus lager. Ga je langzaam van de u naar de i, dan merk je dat de boventonen hoger worden. Dit principe vind je ook terug in het zingen met de boventoonkubus.
Meer over boventonen.
Alle andere klinkers geven ons op een vergelijkbare manier de kans om boventonen
te gaan horen, wanneer we op een anders gaan luisteren dan we gewend zijn.
Op de cassette zingt Borg Groeneveld boventonen op de volgende manieren:
1. Boventoonmelodie op één grondtoon (zoals in een concert) 2'45 2. Boventonen
in klinkers (O, U, I, A) 3'40 3. Boventonen volgens de boventoonkubus 1'45
Wat is de tanpoera?
De tanpoera is een Indiaas instrument en wordt in alle Indiase muziek als begeleidingsinstrument gebruikt. In het geluid van de tanpoera is het verschijnsel van de boventonen duidelijk hoorbaar. Wanneer een snaar wordt getokkeld, worden achtereenvolgens van hoog naar laag een groot aantal boventonen hoorbaar. In het uitklinken van de snaren vermengen deze boventonen zich met elkaar. Zo ontstaat de wervelende, regenboogachtige klank van de tanpoera.
Op de tanpoera kun je geen melodieën spelen. Het is een bourdon-instrument, dat wil dat zeggen steeds dezelfde tonen doorklinken als een liggende bas. Door de sterke boventonen onderscheidt de klank van de tanpoera zich van bourdoninstrumenten als draailier, orgel of doedelzak. Op de cassette kun je verschillende stukjes met tanpoera horen:
Sprookje1. Borg Groeneveld speelt tanpoera 1'50 2. tanpoera met beurtzang (Borg Groeneveld zingt voor en een groepje mensen zingt na) 5'01 3. Borg Groeneveld speelt tanpoera en zingt verschillende klinkers 4'37 4. Borg Groeneveld speelt tanpoera en zingt met de boventoonkubus 3'03 5. Borg Groeneveld speelt tanpoera en zingt een naam: Maarten, Sylvia, Roos 5'30
Als toegift staat op deze cassette nog een muzikaal `sprookje'; als je stem een muziekinstrument is, dan kun je natuurlijk nog veel meer dan praten, zingen en boventoonzingen. In een sprookje kan alles!
Wat zijn klankschalen?
De klankschalen waarop Borg Groeneveld speelt komen voor een deel uit Noord-India, Tibet en Nepal en voor een deel uit Japan. De kleinste schaaltjes (± 100 gr) klinken het hoogst en de grote schalen (2-3 kilo) het laagst. De Japanse klankschalen zijn mechanisch vervaardigd en hebben een zeer heldere en eenvoudige klank. De andere schalen zijn met de hand geklopt en hebben een zeer complexe en boventoonrijke klank. De handgemaakte schalen kosten ongeveer ƒ350 per kilo. Voor dat bedrag heb je een complete set machinaal vervaardigde schalen.
De schalen kunnen het sterkste trillen aan de rand. Daarom worden ze aan de zijkant van de rand (en niet òp de rand!) aangeslagen of gewreven met de hand of met een klopper. Het wrijven doet het meest denken aan het ontlokken van een toon aan een kristallen wijnglas met de hulp van een natte vinger. Op de cassette kun je verschillende stukjes met klankschalen horen:
1. klankschalenconcert 11'24
2. uitleg over klankschalen 12'28
Stem en gong
Als extraatje staat op de cassette nog een concert voor stem en gong. In een vervolg op deze les met boventoonzang en klankschalen komt ook een grote Chinese Gong voor.
De voorbereiding van de boventoonles in de groep
Er zijn verschillende mogelijkheden:
- De leerkracht laat af en toe enkele fragmenten horen van de cassette en vertelt er iets bij uit de informatie. Op de cassette staan drie blokjes, die afzonderlijk of gezamenlijk behandeld kunnen worden.
- De leerlingen krijgen de gelegenheid om de boventoonkubus te maken en
zo nieuwsgierig te worden.
- In plaats van of in combinatie met de boventoonkubus kan de leerkracht
met de leerlingen af en toe twee of drie verschillende klinkers zingen.
Het zingen met de kubus vraagt om het oefenen van de klinkers oe, u en
i. Voor leerkrachten die zelf niet erg bedreven zijn in de muziek, is
het mogelijk de boventoonles af te wachten en na de les nog op de boventonen
voort te borduren aan de hand van de kubus en de cassette of cd.
Globale inhoud van de concert-les:
Borg Groeneveld vertelt over zichzelf en over de tanpoera. Hij zingt een
stukje met de leerlingen op `Indiase wijze', in beurtzang; hij zingt voor,
de leerlingen zingen na. Hij maakt gebruik van de Indiase notennamen,
dus niet met do re mi fa so la ti do, maar met sa, re, ga, ma pa da ni
sa (of een gedeelte daarvan). Vervolgens zingt hij een stukje met boventonen
op oe - u - i. Hij werkt dit verder uit met de leerlingen aan de hand
van de boventoonkubus. Dit komt aan het eind van de les weer terug. Borg
Groeneveld laat de klankschalen horen en geeft een aantal mogelijkheden
van spelen, eerst met de handen (knokkels, vingers, nagels, vingerknip,
roffelen, enzovoort) en vervolgens ook met een enkele klopper, die doorgegeven
wordt. Af en toe mogen ze even naar hartelust door elkaar spelen. Vervolgens
doen we een raadselspel met klankschalen; één kind slaat een schaal aan,
een ander kind, dat het niet gezien heeft mag zich omdraaien en probeert
tussen de schalen de schaal te vinden die klinkt. Door met één vinger
de rand van de schaal aan te raken, dempt hij de klank abrupt af, althans
wanneer hij de juiste schaal te pakken heeft.
Tot slot keren we weer terug naar de boventonen in de stem. Borg Groeneveld
zingt een aantal voornamen van de leerlingen (aan de hand van een namenlijstje,
niet vergeten!) in boventonen (dat wil zeggen letter voor letter) en de
kinderen wijzen aan om wie het gaat. Daarna zingen we nog met de boventoonkubus
en merken dat het alweer wat beter gaat, dat we meer boventonen kunnen
horen. Misschien hebben sommige leerlingen de smaak al te pakken. Tot
besluit zingt Borg Groeneveld nog een stukje boventonen bij tanpoera.
Waarom boventonen op de basisschool?
Boventoonzang begint in Nederland bekend te worden. Maar onder veel zangers
en logopedisten is het verschijnsel van de boventonen in de stem nog lang
niet gemeengoed. Waarom is het dan belangrijk voor leerlingen om er mee
kennis te maken? Wanneer je eenmaal gehoord hebt hoe boventonen klinken
in de stemmen van anderen en in die van jezelf, zul je anders naar geluiden
luisteren. Leerlingen luisteren vaak nog met open oren, zonder dat het
(h)erkend wordt. Ze gebruiken hun stem heel vrij om geluiden te imiteren
(vliegtuigen, auto's, dieren, volwassenen) en daarbij maken ze al vanzelf
gebruik van boventonen. Ik heb vaak genoeg gemerkt dat leerlingen die
in de les zelf nauwelijks meezingen, na de les weglopen en heel achteloos
mijn boventoonzang intuïtief exact imiteren. Ik vind het belangrijk dat
het maken van klanken met de stem ook een muzikale waarde heeft en blijft
houden. Geluiden zijn niet per definitie lelijk, maar kunnen óók muziek
zijn. Door op zoek te gaan naar de boventonen, leren de leerlingen anders
luisteren, maar ook zich meer te concentreren op de klanken die ze voortbrengen.
Verder maken ze kennis met een heel klein stukje van de Indiase muziek
en van wat we tegenwoordig ook wel `new age'-muziek noemen, muziek die
zich vaak kenmerkt door rust of -wanneer die overdreven wordt- door saaiheid.
Door het zingen van de klinkers raken ze meer vertrouwd met het karakter
van de afzonderlijke klinkers en verbeteren zij vanzelf hun articulatie.
Uiteraard zijn er nog meer boventoonkubussen dan alleen m-oe-u-i, maar
die kunnen in eventuele vervolglessen aan de orde komen.
Vragen
Vermoedelijk roept dit lespakket meer vragen op dan dat het antwoorden
geeft. Misschien dat de cassette hoorbaar kan maken wat in woorden niet
lukt. Zijn er echt brandende vragen of wil je gewoon wat meer weten bel
me dan gerust. Telefoon: 072-5095520. Eventueel kun je op het antwoordapparaat
een boodschap inspreken, zodat ik je terug kan bellen. Of stuur een mailtje
naar Borg Groeneveld
Boek
Bij uitgeverij Panta Rhei is te bestellen het boek `Stem en Boventonen'.
Hierin staat een breed scala aan oefeningen, improvisaties en klankmeditaties
waarvan er een groot aantal met kinderen is uit te voeren. Het geeft een
breed beeld van de mogelijkheden van de stem in het algemeen en van boventoonzang
in het bijzonder. Bij het boek zijn cd's verkrijgbaar. Het boek kost €15,75
en is in elke boekhandel te bestellen onder ISBN-nummer 90.73207.37.1.
Uitgeverij Panta Rhei: 071-4074523.
Borg Diem Groeneveld
U kunt een e-mailbericht met vragen of opmerkingen over deze website verzenden
aan de webmaster.
HOME